Tylko dla tych, którzy się nie boją: opuszczony psychiatryk Harastølen

Rozciąga się stamtąd piękny widok na fiord i miejscowość Luster. Budynek ma powierzchnię ok. 5000 m2, można natrafić jeszcze na przedmioty i pamiątki z czasów gdy był faktycznie użytkowany. Jest więc co eksplorować. Dojazd samochodem na to miejsce zajmie 6 godzin z Oslo, 5 godzin z Bergen, 5,5 godzin z Trondheim i 8,5 godziny ze Stavanger.

Gruźlica była jedną z najgroźniejszych chorób zakaźnych w XIX-wiecznej Norwegii. W pierwszej połowie XX wieku zmarło na nią ćwierć miliona Norwegów. Umierali wszyscy, młodzi i starzy, bogaci i biedni. Sanatorium w Luster, ze względu na sprzyjający klimat, było głównym ośrodkiem leczenia osób chorych na gruźlicę w Norwegii.

Budynek posiadał udogodnienia niedostępne dla przeciętnych norweskich zjadaczy chleba. Pacjenci mieli stały dostęp do telefonów. Ich pościel, toaleta i sztućce były regularnie sterylizowane. – To było zupełnie co innego niż nasze budynki. Tam było jak w raju – powiedziała NRK Bjørg Hovland, wnuczka pracującego tam przed wojną małżeństwa.

Piętra ekskluzywnego sanatorium oddzielały marmurowe schody, a każde pomieszczenie oświetlało światło elektryczne.

W czasach przedwojennej świetności sanatorium Harastølen mogło przyjąć około 150 pacjentów. Energię elektryczną czerpano przede wszystkim z jednej z pierwszych elektrowni wodnych w Norwegii, mieszczącej się w Luster. Powstała również elektryczna kolejka poprowadzona z nabrzeża aż do wysoko położonego sanatorium. Działała aż do początku lat 90.

Lokalizacja sanatorium oraz ryzyko zakażenia spowodowały, że ludzie z Harastølen tworzyli odrębne społeczeństwo. Wokół zaczęły się więc pojawiać inne zabudowania – domy mieszkalne dla pracowników, domy dla rodzin pacjentów, a także pralnia, poczta, biblioteka czy kaplica. W latach 30. działało nawet kino.

Po II wojnie światowej, wraz z pojawieniem się leku na gruźlicę, sanatorium przyjmowało coraz mniej pacjentów i w końcu zostało zamknięte. W jego miejsce utworzono szpital psychiatryczny. Psychiatryk działał aż do lat 90. Następnie sanatorium służyło przez rok jako ośrodek dla uchodźców z Jugosławii. Od tego momentu budynek przez ponad 25 lat stał nieużywany – zniknął ślad po wszelkiej działalności człowieka.

Zarówno położenie, jak i wygląd sanatorium spowodowały, że Pål Øie, reżyser horroru Sanatorium Strachu (Villmark 2) wybrał to miejsce do nagrywania zdjęć do swojego filmu.

– Natura zaczęła powoli przejmować ten gotowy do rozbiórki budynek. Projekty moich filmów często znajdują się na osi pomiędzy naturą a kulturą– powiedział Dagbladet reżyser filmu, Pål Øie.

Film opowiada o czwórce pracowników, którzy mają oczyścić opuszczone sanatorium z odpadów chemicznych. Powoli zaczynają oni odkrywać mroczne sekrety budynku. Tłem do wydarzeń jest właśnie Harastølen.

Miejsce ma wielu sympatyków, którzy starają się, aby wyglądało ono ciekawie i przypominało swoją dawną świetność. Na Facebooku działa fanpage sanatorium, na którym ludzie zamieszczają zdjęcia, które zrobili w Harastølen. Widok sanatorium w Luster jest tematem wielu fotografii oraz obrazów.

Sanatorium, mimo wielu swoich miłośników, ulegało aktom wandalizmu. Brakowało inwestora, który przeznaczyłby pieniądze na jego modernizację. Koszt remontu, jak podaje Bergens Tidende, wyniósłby ok. 150 mln koron.

– Podczas gdy za granicą odnawia się z zamiłowaniem stare budownictwo, w Norwegii pozwalamy mu, aby uległo zniszczeniu – mówił dla BT prezes Norweskiego Urzędu ds. Dziedzictwa Kulturowego.

Sanatorium groziła rozbiórka. Tak się jednak nie stanie, bowiem w maju 2019 Harastølen AS otrzymało 4 miliony koron dotacji od gminy na renowację i zachowanie wartości kulturowo-historycznych. Sam kompleks sanatoryjny składający się z ok. 20 zabudowań zostanie przekształcony w hotele.